دارالترجمه سایت ارتباط - کتابخانه ملی مجازی
شش سال پیش گروهی از استادان دانشگاه نیو یورک آمریکا متوجه شدند که تاریخ آثار چاپی افغانستان در حال نابودی است. یعنی معلوم نبود که از زمان آغاز چاپ کتاب در افغانستان به شیوه نوین در پایان سده نوزدهم میلادی تا کنون چه تعداد کتاب منتشر شده و با چه عنوان هایی. چون نمی توان جایی فهرست جامع کتاب های چاپ شده در افغانستان را پیدا کرد و مقدار زیادی از آثاری که در خلال سال های 1871 تا 1930 میلادی منتشر شده، امروز دیگر در دسترس نیست. آن آثار چاپی ای هم که از آن دوران به یادگار مانده، در ترکیب مجموعه های شخصی یا روی قفسه های کتابخانه های مختلف جهان گرد می خورد و در معرض نابودی است.
این گروه دانشوران تصمیم گرفتند طرحی را برای تدوین فهرست آن کتاب ها و گردآوری همه آثار چاپی افغانستان در آن دوره راه اندازند و حتی الامکان آن کتاب ها را با کیفیت خوب دیجیتال در شبکه جهانی اینترنت منتشر کنند، تا همه به آنها دسترسی داشته باشند.
طرح "کتابخانه دیجیتال افغانستان" سال 2003 با حمایت مالی "بنیاد ملی علوم انسانی" آمریکا و دو نهاد غیر دولتى دیگر آغاز به کار کرد. پروفسور رابرت مک چسنی (McChesney)، استاد پیشین دانشگاه نیو یورک که همچنان از مسئولان عمده این طرح است، کار را از مجموعه کتاب های شخصی خودش آغاز کرد.
دست اندرکاران طرح با استفاده از تجهیزاتی پیشرفته که در کتابخانه دانشگاه نصب شده بود، از کتاب های خرد و بزرگ صفحه به صفحه عکس بر داشتند و روی شبکه اینترنت منتشر کردند. حجم برخی از این کتاب ها، به مانند سراج التواریخ بالغ بر 1200 صفحه بود و شماری هم به مانند نظام نامه ها و اصول نامه های عهد امیر حبیب الله و امیر امان الله، دو تا صد صفحه بیشتر نداشتند.
در ظرف پنج سال گذشته کتابخانه دیجیتال افغانستان حدود 850 عنوان کتاب را وارد فهرست کرده است که همگی طی سال های 1871 تا 1930 در افغانستان یا در شهرهای لاهور و کلکته برای افغانستان چاپ شده اند.
از این میان تا کنون 570 کتاب دیجیتال شده و حدود 400 جلد آن از طریق اینترنت در دسترس عموم است. در فهرست کتاب های دیجیتال تارنمای این طرح می توان کتاب های مختلف، از شعر و داستان گرفته تا کتاب های درسی و حقوقی و تاریخی آن دوره را پیدا کرد.
کتابخانه دیجیتال افغانستان در سال 2007 شیوه دیجیتال کردن کتاب و اسناد را به بایگانی ملی افغانستان در کابل نیز آموزش داد. پروفسور مک چسنی با شگفتی می گوید که این بایگانی، آثار چاپی اندک دارد و بیشتر آثارش دستنویس است.
پروفسور مک چسنی می گوید، ده درصد آثار دیجیتال، به ویژه نظام نامه ها و اصول نامه های دولتی، به زبان پشتو است و مابقی همه فارسی است. عبدالرحمان، نخستین امیر افغانستان بود که به انتشار آثار به زبان پشتو آغاز نهاد. پروفسور مک چسنی می افزاید، کتاب های پشتوی آن دوره عمدتا ترجمه آثار فارسی اند یا همزمان با نسخه فارسی آن کتاب ها منتشر شده اند و در آن میان تنها پنج یا شش جلد کتاب پشتو هست که نسخه فارسی ندارد.
به گفته رابرت مک چسنی، طرح کتابخانه ملی افغانستان تقریبا به همه هدف هایش رسیده است و در این روزها ندرتا کتابی تازه از دوره مورد نظر تاریخ افغانستان گیرشان می آید. از این رو سرعت کار کندتر شده است. برخی از دست اندرکاران طرح می خواهند دامنه آن را گسترش دهند و کتاب هایی را هم که در سال های 1930 تا 1960 منتشر شده، شامل کتابخانه دیجیتال کنند. اما این دسته از کتاب ها را با سهولت بیشتر می توان در کتابخانه های همگانی یافت.